Węgorza (do 1945 Fanger)

Wieś jest położona w północnej części gminy, 9 km od Osiny. Po południowych obrzeżach miejscowości przepływa rzeka Stepnica. Dzisiejsza Węgorza powstało z połączenia dwóch istniejących do 01.04.1934 wsi: Alt Fanger i Neu Fanger, kiedy to przeprowadzono zmiany administracyjne i w ich wyniku połączono wsie, nadając im wspólną nazwę Fanger.

fot. Węgorza- rok 1934. Widoczny kościół, staw, a po prawej stronie wg opisu zdjęcia widoczne gospodarstwo ówczesnego gospodarza G. Viergutza. Zdjęcie z kolekcji Wojciech Janda

Wiadomo na pewno że w tej lokalizacji wcześniej istniały osady pochodzące z okresu epoki brązu, datowane na 1200 r. p.n.e. W trakcie przeprowadzonych w latach 30-tych XX wieku pracach archeologicznych przez niemieckich naukowców odnaleziono kurhany, a w nich naczynia gliniane i inne dary grobowe. Wszystkie odnalezione artefakty trafiły przed wojną do Muzeum w Szczecinie.

fot. Prace archeologiczne w Węgorzy -rok 1939, zdjęcie z kolekcji Wojciech Janda

fot. Widoczne odnalezione w Węgorzy artefakty: dary grobowe, naczynia gliniane, a w lewym dolnym rogu widoczny rysunek zwierzęcia na jednym z naczyń. Zdjęcie z kolekcji Wojciech Janda

fot. Częściowo zachowana nasypu kurhanowego. Zdjęcie z kolekcji Wojciech Janda

fot. Jedno z odnalezionych naczyń w Węgorzy. Zdjęcie kolekcja Wojciech Janda

Pierwsze dane o wsi (Alt Fanger) sięgają 1770 oraz 1788 r. Osadzono tu wtedy 2 małe gospodarstwa chałupnicze (trzecie gospodarstwo powstało dopiero w roku 1817). Następne dane z 1872 – wg H. Berghausa – dotyczą roku 1805. Według tego autora istniało tu wtedy 5 zagród chłopskich, pełno rolnych (z czego jedno gospodarstwo należało do pierwszego we wsi sołtysa), 1 gospodarstwo średniorolne oraz 4 zagrody chałupnicze (małorolne), połączone z jednym gospodarstwem zagrodniczym. W tej części starej wsi istniała też wydzielona niewielka działka kościelna o powierzchni 28 Mg (7 ha) należąca do filii parafialnej parafii w Strzelewie (Strelowhagen).

fot. Zdjęcia dzisiejszego gospodarstwa nr 58. Zdjęcia pochodzą z albumu byłych mieszkańców wsi Węgorza przed 1945 rokiem. Opublikowane dzięki uprzejmości Pani Justynie Zehner

W ciągu lat 1806-1816 prawie wszyscy chłopi zostali dzierżawcami swoich posiadłości na prawie dzierżaw wieczystych. Wieś stanowiła domenę państwową (od 1824 r. należała do Urzędu Inwestytury w Nowogardzie). Według danych H. Berghausa, w roku 1872 wieś liczyła 24 gospodarstwa rolne z 25 budynkami mieszkalnymi i 36 budynkami gospodarczymi (wolnymi od opłat podatkowych).  Areał wsi wynosił 2745 Mg (686 ha).

Wieś rycerska – Neu Fanger – nazwa ta została wprowadzona w 1845 roku, wcześniej nazywała się Fanger Antheil.

Obok domeny państwowej (Alt Fanger) istniało, od II połowy XIV w. do początków XIX w., stare lenno rycerskie. Lenno zasiedlono w części jeńcami węgierskimi (pochodzącymi prawdopodobnie z czasów walk ks. Kaźka Wołogojskiego z Ludwikiem Węgierskim w latach 1370-1377).W okresie od XVI do XIX wieku wielokrotnie zmieniała właścicieli. Do początku XVII wieku należała do rodziny von Luchten. Od XVII wieku wieś należy do rodziny von Schwan, która ufundowała kościelne dzwony, wiszące do dziś w kościele.  W roku 1804 dobra te zostały zakupione przez wysokiego urzędnika kameralnego z Nowogardu – Gottloba Andreasa Waldemanna wraz z 3 małorolnymi zagrodami. W ten sposób dobra rycerskie przeszły w ręce mieszczańskie. W roku 1806 dobra odziedziczył syn Gottloba – Friedrich Wilhelm Waldemann, który po kilku latach traci je całkowicie na skutek rozrzutnego trybu życia. Następne dane źródłowe z roku 1826 r. mówią, że omawiane dobra przeszły w drodze licytacji w ręce innych właścicieli, m.in. Christlieba Ritter z Nowogardu. Już w roku 1830, w ramach akcji parcelacyjnej, gospodarstwo zostaje podzielone na 19 nowych siedlisk rolnych. Zaś do roku 1836, w wyniku dalszej parcelacji – na 24 gospodarstwa rolne. W latach 1836-1845 następuje dalsze rozdrobnienie ziemi byłego majątku na 35 oddzielnych gospodarstw. Około roku 1872 nowa wieś obejmowała łącznie 468 ha gruntów rolnych.  Zabudowa to 41 budynków mieszkalnych oraz 42 budynki gospodarcze. Bezpośrednio przed zakończeniem II wojny światowej we wsi mieszkała 464 osoby i było 76 gospodarstw rolnych.

Po zakończeniu wojny, tereny te weszły w skład państwa polskiego. 28 czerwca 1946 Węgorza weszła w skład nowo utworzonej Gminy Strzelewo. Poza Węgorzą do gminy Strzelewo należały wioski: Czermnica, Karsk, Kościuszki, Redostowo, Strzelewo, Świerczewo. Gmina została zniesiona 29 września 1954 wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin. Wraz z reformą administracyjną z dnia 1 stycznia 1973 wieś weszła w skład nowej Gminy Osina.

W roku 2021 we wsi mieszkały 324 osoby.

W wsi znajduje się kościół filialny pw. Św. Jana Chrzciciela – Wpisany do rejestru zabytków Nr rej. 453. XVIII w. Kościół orientowany, posadowiony w północnej części wsi. Link do opisu kościoła:

Kościół katolicki – Węgorza (do 1945 roku kościół ewangelicki w Fanger)

W wsi znajdują się dwa cmentarze:

Cmentarz przykościelny – Pozostałości starodrzewu komponowanego. Nagrobki usunięto. Stanowi otoczenie zabytkowego kościoła.

Cmentarz polowy z XIX w. – Położony w płn-zach. części wsi, przy drodze polnej. W 2020 roku, członkowie stowarzyszenia Biały Grosz wraz z mieszkańcami wsi odnaleźli na cmentarzu 8 ocalałych nagrobków i z nich utworzono lapidarium.  Cmentarz czynny.

fot. Mapa Węgorzy z 1929 roku, jeszcze przed połączeniem obu wsi w jedną