![\"\"](\"http:\/\/historia-zachodniopomorskie.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/dena.jpg\")
<\/a><\/figure><\/div>\n\n\nNa innych monetach z tego okresu widzimy wizerunek ksi\u0119cia z\nmieczem i gwiazdami. Pierwsze goleniowskie denary s\u0105 monetami bardzo rzadkimi i\nniewiele mo\u017cemy na ich temat powiedzie\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ryc. 2. Ksi\u0105\u017c\u0119 z mieczem. R5[3].<\/p>\n\n\n
<\/a><\/figure><\/div>\n\n\nDenary (\u0142ac. denarius) zacz\u0119to bi\u0107 w Rzymie w okresie II\nwojny punickiej (218-201 p.n.e). Wykonywano je ze srebra i wa\u017cy\u0142y oko\u0142o 4,5 g.\nNajstarsze bite denary na Pomorzu Zachodnim zwi\u0105zane s\u0105 z panowaniem Bogus\u0142awa\nI (ok. 1130 \u2013 1187) i Kazimierza I (1130-1180). Wykonane by\u0142y ze srebra. Z\nczasem ich waga uleg\u0142a obni\u017cenia i na prze\u0142omie XIV\/XV wieku wynosi\u0142a tylko\n0,15-0,25 grama. W okresie p\u00f3\u017aniejszym waga denar\u00f3w spad\u0142a jeszcze bardziej i\nwynosi\u0142a 1\/10 wagi pierwotnej. Takie \u201eokrojone\u201d denary na Pomorzu Zachodnim\notrzyma\u0142y dodatkowo przymiotnik \u201eSlavicales\u201d lub \u201eparvi\u201d, co oznacza\u0142o ich\nmniejsz\u0105 warto\u015b\u0107 w stosunku do innych denar\u00f3w b\u0119d\u0105cych w tym samym czasie w\nobiegu.<\/p>\n\n\n\n
Wa\u017cnym dla goleniowskiego mennictwa by\u0142 1357 r., w kt\u00f3rym\nmiasto otrzyma\u0142o prawo bicia monet o znacznej warto\u015bci. Monety o du\u017cej warto\u015bci\nwybijane by\u0142y do tego czasu w Szczecinie. Prawo bicia monet przez Goleni\u00f3w nie\nby\u0142o niczym wyj\u0105tkowym, albowiem w XIV w. praktycznie ka\u017cde wi\u0119ksze miasto na\nPomorzu posiada\u0142o prawo mennicze.<\/p>\n\n\n\n
Ryc. 3. Goleniowski denar z XV w.[4] Na awersie widnieje posta\u0107 gryfa, a na rewersie dwa odwr\u00f3cone do siebie p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyce z czterema pi\u0119cioramiennymi gwiazdami. Ju\u017c na pierwszy rzut oka uderza doskona\u0142a jako\u015b\u0107 wykonania tych denar\u00f3w.<\/p>\n\n\n
<\/a><\/figure><\/div>\n\n<\/a><\/figure><\/div>\n\n\nDenary te mimo niewielkiej wagi by\u0142y bardzo powszechne i\nch\u0119tnie u\u017cywane w \u017cyciu codziennym.<\/p>\n\n\n\n
Od 1385 r. miasto mog\u0142o bi\u0107 denary, okre\u015blane jako\n\u201eWei\u00dfpfennige\u201d (bia\u0142e fenigi), nazywane tak\u017ce goleniowskim bia\u0142ym groszem. Na\nwyr\u00f3b tych denar\u00f3w miasto mog\u0142o dokonywa\u0107 zakupu srebra. Na awersie znajdowa\u0142a\nsi\u0119 posta\u0107 gryfa, na rewersie za\u015b, dwa odwr\u00f3cone do siebie p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyce i cztery\nsze\u015bcioramienne gwiazdy. Samo poj\u0119cie \u201efenig\u201d, jako okre\u015blenie denara w krajach\ngerma\u0144skich w r\u00f3\u017cnych odmianach notowano ju\u017c w VIII w. Pochodzenie tego poj\u0119cia\nwi\u0105\u017ce si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z \u0142aci\u0144skim \u201epondus\u201d (waga, ci\u0119\u017car) lub germa\u0144skim\n\u201ePfanne\u201d (patelnia, panew). Mi\u0119dzy innymi od wariant\u00f3w \u201epenning\u201d i \u201epeneg\u201d\nwywodzi si\u0119 polska nazwa – \u201epieni\u0105dz\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Nazwa \u201eWei\u00dfpfennige\u201d (bia\u0142e fenigi) pojawi\u0142a si\u0119 w drugiej\npo\u0142owie XIV w. i zwi\u0105zana jest z barw\u0105 monety, co mia\u0142o by\u0107 jednocze\u015bnie\n\u015bwiadectwem jej wysokiej jako\u015bci. Niestety nie by\u0142y to monety o najwy\u017cszej\npr\u00f3bie srebra. Bia\u0142e fenigi wykonywano ze stopu miedzi i srebra. Srebro\nstanowi\u0142o w nich nieco ponad 25%. Nazwa ta przeciwstawia\u0142a si\u0119 monetom \u201eczarnym\u201d,\nto jest takim, w kt\u00f3rych zawarto\u015b\u0107 srebra by\u0142a jeszcze mniejsza. Aby nieco\nzakamuflowa\u0107 nisk\u0105 zawarto\u015b\u0107 srebra w monetach oraz ich \u201eczarn\u0105\u201d barw\u0119\npoddawano je bieleniu. W wyniku procesu bielenia moneta przybiera\u0142a barw\u0119\nzawartego w niej srebra.<\/p>\n\n\n\n
Nazwa \u201egrosz\u201d wywodzi si\u0119 z \u0142aci\u0144skiego poj\u0119cia \u201edenarius\ngrossus\u201d czyli \u201edu\u017cy denar\u201d. Dosy\u0107 szybko przymiotnik \u201egrossus\u201d usamodzielni\u0142\nsi\u0119 i przyj\u0105\u0142 rol\u0119 rzeczownika. Tak wi\u0119c grosze, oznaczaj\u0105 grube, w stosunku do\nemitowanych wcze\u015bniej denar\u00f3w, monety o warto\u015bci od kilku do kilkunastu\ndenar\u00f3w. Nazwa ta pojawi\u0142a si\u0119 w Italii na prze\u0142omie XII i XIII w. Ich waga\nprzekracza\u0142a 3 gramy.<\/p>\n\n\n\n
W Goleniowie t\u0142oczono w XIV \u2013XVI w. denary dla siebie, oraz\ninnych mniejszych miast i miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi dla Maszewa. Opr\u00f3cz\ndenar\u00f3w i groszy w Goleniowie wybijano tak\u017ce kwartniki i brakteaty. Monety te\nbito do pocz\u0105tku XVI wieku i by\u0142a to bardzo dochodowa dzia\u0142alno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ryc. 4. Goleniowski kwartnik z XV w. Gwiazda pi\u0119cioramienna. Niezbyt starannie wybity. Waga 0,40 g (Dannenberg 208).<\/p>\n\n\n
<\/a><\/figure><\/div>\n\n\nKwartniki (Vierchen) by\u0142y monetami bitymi od ko\u0144ca XIII w.\nNa Pomorzu Zachodnim bito je od pocz\u0105tku XV w. do pocz\u0105tku XVI w. W 1408 r.\nprawo bicia tych monet od ksi\u0119cia \u015awi\u0119tobora I otrzyma\u0142 Szczecin, a nast\u0119pnie\ninne miasta, mi\u0119dzy innymi Pyrzyce, Stargard i Goleni\u00f3w [5]. Szczecin i Pyrzyce\nwybija\u0142y monety z napisami, natomiast Stargard i Goleni\u00f3w bez napis\u00f3w.\nGoleniowskie wybijano z zamiarem wej\u015bcia w obieg na ca\u0142ym Pomorzu nie tylko\nlokalnie. Kwartnik by\u0142 monetarnym odpowiednikiem wagowym kwarty (waga ok. 2,04\ng). W ko\u0144cowym okresie ich bicia, na pocz\u0105tku XVI w. na Pomorzu Zachodnim\nwa\u017cy\u0142y one 0,46 g. i mia\u0142y warto\u015b\u0107 czterech ma\u0142ych denar\u00f3w. R\u00f3\u017cnice wagowe\nmi\u0119dzy tymi monetami wynikaj\u0105, z tego i\u017c by\u0142a to tak\u017ce nazwa umowa, kt\u00f3ra nie zawsze\nodpowiada\u0142a aktualnym realiom. Ich pojawienie si\u0119 wynika\u0142o z deprecjacji\ndenar\u00f3w, czy te\u017c raczej denark\u00f3w. Prawo ich emisji posiada\u0142, opr\u00f3cz Goleniowa,\ntylko Szczecin, Stargard, Gardziec (Gartz) i Pyrzyce.<\/p>\n\n\n\n
W Goleniowie wybijano tak\u017ce brakteaty, kt\u00f3re tak\u017ce s\u0105 form\u0105\ndenara. By\u0142y to monety wybijane jednostronnie z cienkiej srebrnej blaszki. Nie\nposiada\u0142y one napis\u00f3w i nomina\u0142u. Wypukle odci\u015bni\u0119ty na awersie stempel, na\nrewersie pojawia\u0142 si\u0119 jako wkl\u0119s\u0142y. Ich warto\u015b\u0107 by\u0142a niewielka i traktowane\nby\u0142y jako pieni\u0105dz ma\u0142o warto\u015bciowy lub bezwarto\u015bciowy. Pocz\u0105tkowo okre\u015blano\nje, jako \u201edenary wkl\u0119s\u0142e\u201d, \u201efenigi puste\u201d lub \u201ed\u0119te\u201d. Przeci\u0119tna waga wynosi\u0142a\n0,18 g. Sam termin brakteat pojawi\u0142 si\u0119 dopiero w XVIII w. i wywodzi si\u0119 z\n\u0142aci\u0144skiego s\u0142owa \u201ebractea\u201d oznaczaj\u0105cego cienk\u0105 blaszk\u0119 z metalu. Z\u0142ota\nblaszka nosi\u0142a nazw\u0119 \u201ebracteatus\u201d co oznacza\u0142o dos\u0142ownie \u2013 b\u0142yszcz\u0105cy z\u0142otem.\nBrakteaty zosta\u0142y wprowadzone do obiegu z powodu braku srebra.<\/p>\n\n\n\n
Ryc. 5. Brakteat z Goleniowa. Dwa \u0142uki naprzeciw siebie w promienistej obw\u00f3dce, srebro 0.25 g. Dannenberg 112[6].<\/p>\n\n\n
<\/a><\/figure><\/div>\n\n\nRyc. 6. Wizerunki wybijane na brakteatach. Brakteat 4758 a b R5 – dwa p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyce. Brakteat 4759 R8, dwa p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyce i cztery sze\u015bcioramienne gwiazdy[7].<\/p>\n\n\n
<\/a><\/figure><\/div>\n\n\nPocz\u0105tkowo brakteaty by\u0142y stosunkowo du\u017cymi monetami, st\u0105d\nte\u017c stemple by\u0142y w miar\u0119 szczeg\u00f3\u0142owe. Z biegiem czasu stawa\u0142y si\u0119 coraz\nmniejsze, tak \u017ce ledwie mie\u015bci\u0142 si\u0119 na nich symbol r\u00f3\u017cni\u0105cy poszczeg\u00f3lne emisje\nod siebie. Liczy\u0142a si\u0119 tylko ilo\u015b\u0107 wybijanych monet, jako\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 ma\u0142o\nistotna.<\/p>\n\n\n\n
Wystarczy przyjrze\u0107 si\u0119 obrazom i kr\u00f3tkim opisom\ngoleniowskich monet zamieszczonym w powy\u017cszym materiale, aby zauwa\u017cy\u0107, \u017ce\nwszystkie one by\u0142y r\u00f3\u017cnymi formami denar\u00f3w. Wszystkie opr\u00f3cz brakteat\u00f3w\nposiada\u0142y na awersie posta\u0107 Gryfa – symbol pomorskiej dynastii Gryfit\u00f3w, a na\nrewersie symbole Goleniowa – dwa odwr\u00f3cone plecami do siebie p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyce i\ngwiazdy o r\u00f3\u017cnej ilo\u015bci ramion. Brakteaty posiada\u0142y za\u015b tylko symbole Goleniowa\ni nie zawsze w pe\u0142nej formie. Goleniowskie monety nigdy nie posiada\u0142y napis\u00f3w i\nsymboli literowych. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 znacznie wag\u0105, warto\u015bci\u0105 i jako\u015bci\u0105 wykonania.<\/p>\n\n\n\n
Bogus\u0142aw X (1454 \u2013 1523), jako pierwszy z ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich\nscali\u0142 i zreformowa\u0142 mennictwo pomorskie. Wprowadzi\u0142 system bimetaliczny,\noparty na srebrze i z\u0142ocie. Za jego panowania wybito pierwsze z\u0142ote monety na\nPomorzu. Podstaw\u0105 systemu pieni\u0119\u017cnego za Bogus\u0142awa X by\u0142 szel\u0105g, bity od 1489\nr. Jest to pierwsza moneta pomorska, na kt\u00f3rej zapisana zosta\u0142a data roczna.\nDotychczas monety wybijane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie przez miasta. Po Bogus\u0142awie X swoje monety\nwybijali Jerzy I (1493 \u2013 1531) i Barnim IX (1501 \u2013 1573). Nast\u0119pnie przez kilka\nlat nast\u0105pi\u0142a przerwa w dziejach mennictwa pomorskiego, po czym od 1580 r.\nrozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres wielu emisji monet ksi\u0105\u017c\u0119cych, kt\u00f3ry zako\u0144czony zosta\u0142 wraz\nze \u015bmierci\u0105 ostatniego Grafity Bogus\u0142awa XVI (1580 \u2013 1637).<\/p>\n\n\n\n
Goleniowskie monety bito w zachowanej po czasy wsp\u00f3\u0142czesne\nBaszcie Menniczej. Dosta\u0107 si\u0119 tam mo\u017cna by\u0142o tylko przy pomocy dostawionej\ndrabiny.<\/p>\n\n\n\n
Ryc.7. Baszta Mennicza \u2013 widok od strony Iny. Baszta w okresie \u015bredniowiecza by\u0142a zadaszona. Fot. Arch. UGiM Goleni\u00f3w.<\/p>\n\n\n